Przyjemny zapach w sklepie nie musi pomagać w sprzedaży. Badania z ostatnich dwóch dekad pokazują, że zapach zbyt złożony albo niedopasowany do marki, przestrzeni i muzyki potrafi obniżyć ocenę towaru, zamiast ją podnieść. Przegląd tych badań przygotowała Mood Media, firma, która sama wdraża marketing zapachowy w sklepach.
Marketing zapachowy należy do najtańszych i najczęściej wdrażanych narzędzi sensorycznych w handlu. Według Mood Media właśnie dlatego jest też jednym z najczęściej wdrażanych źle. Decyzja zapada zwykle w kilkanaście minut, na podstawie próbek podsuniętych podczas spotkania, a kryterium wyboru brzmi: „ten nam się najbardziej podoba”. Literatura naukowa o zapachu w handlu od lat mówi coś innego.
Prosty zapach sprzedaje lepiej niż złożony
Najlepiej pokazuje to eksperyment opublikowany w „Journal of Retailing” przez zespół Andreasa Herrmanna z Uniwersytetu w St. Gallen oraz badaczy z Washington State University. Naukowcy przygotowali dwa zapachy: prosty, czysto pomarańczowy, oraz bardziej złożoną kompozycję pomarańczy, bazylii i zielonej herbaty. Przez 18 dni obserwowali zachowanie ponad 400 klientów sklepu z artykułami wyposażenia wnętrz w trzech wariantach: z zapachem prostym, złożonym i bez zapachu.
Klienci robiący zakupy przy zapachu prostym wydali średnio o 20 procent więcej. Zapach złożony, choć oceniany jako równie przyjemny, nie dał żadnego efektu. Badacze tłumaczą to teorią płynności przetwarzania: prosty bodziec wymaga od mózgu mniejszego wysiłku poznawczego, a łatwość przetwarzania sama w sobie jest odbierana jako coś przyjemnego. Złożona kompozycja zużywa część uwagi, którą klient mógłby przeznaczyć na oglądanie towaru. Eric Spangenberg, współautor badania, podsumował to krótko: „Przyjemny zapach nie jest automatycznie zapachem skutecznym”.
To jest ustalenie, które w praktyce rynkowej wciąż się nie przebiło, a ma ogromne konsekwencje finansowe. Rozmowa o zapachu w sklepie bardzo często kończy się na pytaniu „czy nam się podoba”, zadanym trzem osobom w sali konferencyjnej. To jest mniej więcej tak trafne kryterium, jak wybieranie czcionki w identyfikacji wizualnej na podstawie tego, która najładniej wygląda w powiększeniu. Zapach w przestrzeni handlowej nie jest perfumami. On ma wykonywać konkretną pracę: skracać dystans do produktu, wydłużać komfort przebywania, wzmacniać skojarzenie z marką. Kryterium oceny musi więc brzmieć „czy to działa”, a nie „czy to ładne” – komentuje Aleksandra Potrykus, Vice President Mood Media CEE.
Co się dzieje, gdy zapach nie pasuje
Drugi filar tej wiedzy to dopasowanie, czyli kongruencja. Klasyczne badania Mitchella, Kahna i Knasko wykazały, że zapach niezgodny z kontekstem zakłóca przetwarzanie informacji. Mózg klienta dostaje sygnały, których nie potrafi ze sobą pogodzić, i część uwagi zużywa na rozwiązanie tej sprzeczności zamiast na ocenę produktu.
Skalę zjawiska pokazuje eksperyment terenowy zespołu Spangenberga, Sprotta, Grohmann i Tracy’ego, opublikowany w „Journal of Business Research”. Badacze sprawdzali w prawdziwym sklepie odzieżowym, co się dzieje, gdy zapach jest zgodny lub niezgodny z płcią docelowego klienta danej strefy. Dopasowanie wpłynęło nie tylko na ocenę sklepu i towaru, ale też na faktyczną sprzedaż.
Jeszcze bardziej wymowny jest inny eksperyment tego samego zespołu, dotyczący okresu świątecznego. Zapach kojarzący się ze świętami poprawiał oceny sklepu i towaru tylko wtedy, gdy w tle grała muzyka świąteczna. Przy innej muzyce ten sam zapach przestawał działać pozytywnie. Zapach nie działa więc osobno, tylko w zestawie z pozostałymi bodźcami w przestrzeni.
I to jest moment, w którym najczęściej rozjeżdżają się polskie wdrożenia. Zapach kupuje jeden dział, muzykę wybiera drugi, oświetlenie projektuje architekt, a treści na ekranach ustawia jeszcze ktoś inny. Każdy z tych elementów z osobna może być bez zarzutu, a razem tworzą komunikat, którego klient nie potrafi złożyć w całość. Nie umie tego nazwać, nie napisze o tym reklamacji, ale wychodzi ze sklepu z poczuciem, że coś tu było nie tak. Dlatego pierwszym pytaniem w każdym projekcie nie powinno być „jaki zapach?”, tylko „jakie doświadczenie marka chce stworzyć i co już w tej przestrzeni gra, świeci i wyświetla się na ekranach?” – zauważa Aleksandra Potrykus.
Zapach zmienia nawet postrzeganie wielkości pomieszczenia
Badanie Adriany Madzharov, Lauren Block i Maureen Morrin, opublikowane w „Journal of Marketing”, wykazało, że przy zapachach odbieranych jako ciepłe pomieszczenie wydaje się gęściej wypełnione ludźmi niż przy zapachach chłodnych. To z kolei wzmacnia u klienta potrzebę odzyskania poczucia sprawczości, a ta przekłada się na wyraźnie silniejszą preferencję produktów i marek premium.
W praktyce oznacza to, że ten sam zapach zadziała inaczej w niewielkim butiku niż w hali o powierzchni kilku tysięcy metrów, inaczej w godzinach szczytu niż w spokojne przedpołudnie i inaczej przy wysokim niż przy niskim suficie.
Zapach nie istnieje w próżni, tylko w konkretnej kubaturze, przy konkretnej wentylacji i konkretnych materiałach wykończeniowych, które go pochłaniają albo odbijają. Ta sama kompozycja w salonie o powierzchni stu metrów i w hali handlowej to w praktyce dwa różne zapachy. Dlatego audyt przestrzeni jest w naszej pracy etapem, którego nie da się pominąć bez konsekwencji, a jest to jednocześnie etap, który klienci najczęściej chcieliby przeskoczyć, żeby szybciej przejść do wyboru kompozycji – tłumaczy Aleksandra Potrykus.
Polskie badanie: co pokazała Łódź
Dla polskiego rynku ciekawe jest badanie zespołu z Uniwersytetu Łódzkiego, zrealizowane w salonach odzieżowych w centrach handlowych w Łodzi oraz w indyjskiej Kalkucie, na próbie 279 konsumentów w Polsce i 300 w Indiach. Badacze pytali klientów wprost, czy wyczuwalny w sklepie zapach wpłynął na czas, jaki tam spędzili, na wydane pieniądze i na zakupy impulsowe.
Różnica w deklaracjach okazała się duża. Na pytanie o wpływ zapachu na wydatki twierdząco odpowiedziało w Polsce od 11 do 27 procent badanych, w zależności od grupy wiekowej. W Indiach w najmłodszych grupach było to od 73 do 79 procent. Podobnie rozłożyły się odpowiedzi o wpływ zapachu na czas spędzony w sklepie: w Polsce zgodził się z tym mniej więcej co drugi badany, w Indiach niemal wszyscy. Wśród polskich respondentów przekonanie o wpływie zapachu rosło wraz z wiekiem, odwrotnie, niż zakładali autorzy.
Ten wynik trzeba czytać ostrożnie. To badanie ankietowe, oparte na deklaracjach klientów, a nie eksperyment z pomiarem faktycznej sprzedaży. Mierzy więc świadomą percepcję zapachu, a nie jego rzeczywisty wpływ na zachowanie, a przy bodźcach zapachowych rozdźwięk między jednym a drugim bywa duży, bo znaczna część oddziaływania zachodzi poza świadomością. Sami autorzy wskazują na ograniczenia metody, w tym możliwy wpływ oczekiwań społecznych na odpowiedzi.
Deklaracje polskich klientów nie mówią więc, że zapach w polskim sklepie nie działa. Mówią natomiast, że polski konsument znacznie rzadziej niż indyjski przypisuje zapachowi wpływ na swoje decyzje. Autorzy tłumaczą to odmienną rolą zapachu w obu kulturach: w Indiach jest on głęboko wpisany w tradycję, obrzędowość i budowanie poczucia przynależności, a w chłodniejszym klimacie Polski nie odgrywał historycznie tak wyraźnej roli w życiu codziennym.
Dla mnie to jest argument nie przeciwko marketingowi zapachowemu w Polsce, tylko przeciwko kopiowaniu gotowych rozwiązań z zagranicznych prezentacji. Co więcej, to, że polski klient rzadziej przypisuje zapachowi wpływ na swoje decyzje, wcale nie musi oznaczać, że ten wpływ jest słabszy. Może oznaczać, że jest mniej uświadomiony, a w naszej branży to zupełnie inna informacja. Do tego dochodzi coś, czego to badanie już nie mierzy, a co widzimy w naszych własnych wdrożeniach na różnych rynkach: polski konsument ma inne przyzwyczajenia zapachowe i inny próg tolerancji na intensywność. To, co na rynkach bliskowschodnich czy azjatyckich bywa odbierane jako gościnność, u nas potrafi zostać odczytane jako natarczywość – mówi Aleksandra Potrykus.
Trzy pytania przed wyborem zapachu
Z przeglądu badań wynika prosta lista kontrolna, którą warto przejść, zanim zapadnie decyzja o konkretnej kompozycji:
- Czy zapach jest na tyle prosty, by mózg klienta przetwarzał go bez wysiłku? Badanie zespołu Herrmanna sugeruje, że rozbudowana kompozycja może kosztować więcej nie tylko w zakupie, ale i w efekcie.
- Czy zapach jest spójny z tym, co w tej przestrzeni jednocześnie widać i słychać? Eksperyment świąteczny pokazuje, że nawet trafiony zapach traci skuteczność przy niedopasowanej muzyce.
- Czy dobrano go do konkretnej przestrzeni, a nie do kategorii sklepu w ogóle? Kubatura, wentylacja, materiały i natężenie ruchu zmieniają odbiór tej samej kompozycji.
Jeżeli miałabym wskazać najczęstszy błąd, jaki widzę na polskim rynku, to jest nim traktowanie zapachu jako produktu, który się kupuje, zamiast jako parametru środowiska, który się projektuje i potem stale koryguje. Dobrze wdrożony zapach nie powinien dominować doświadczenia. Klient nie musi świadomie go analizować, żeby wpływał na odbiór przestrzeni i marki. Źle wdrożony jest pierwszą rzeczą, którą zauważa po wejściu, i jedyną, o której potem opowiada. To nie jest różnica gustu. To różnica między audytem a przypadkiem – podsumowuje Aleksandra Potrykus.
Źródło: informacja prasowa Mood Media z 10 września 2026 roku
Małpim okiem
Najcenniejsza w tym przeglądzie jest jedna myśl: zapach to nie dekoracja, tylko część całego doświadczenia klienta, tak samo jak muzyka, światło i układ półek. Wniosek z badań Herrmanna jest też zaskakująco przyziemny. Nie trzeba drogiej, wielowarstwowej kompozycji, bo prosta pomarańcza zadziałała lepiej niż pomarańcza z bazylią i zieloną herbatą.
Warto pamiętać, kto przygotował materiał. Mood Media sprzedaje marketing zapachowy, więc naturalnie przekonuje do audytu i projektowania przestrzeni. Cytowane badania są jednak prawdziwe i opublikowane w uznanych czasopismach naukowych, a autorzy materiału uczciwie opisują ograniczenia badania łódzkiego. Jeśli prowadzisz mały sklep albo kawiarnię, z tego tekstu najbardziej przydadzą Ci się trzy pytania powyżej. Szerzej o tym, jak zmysły wpływają na zakupy, piszemy w tekście o marketingu sensorycznym, a o całym doświadczeniu klienta w artykule o customer experience. Spójność zapachu z marką to także część jej wizerunku.

